ขึ้นฉ่าย

ชื่อสามัญ : Celery
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Apium grsveolens Linn.
ชื่ออื่น : ภาคเหนือเรียกว่า ผักข้าวปืน ผั กปืม จีนแต้จิ๋วเรียกว่า ขึ่งฉ่าย ฮั่งขึ่น
ถิ่นกำเนิด : ภาคเหนือเรียกว่า ผักข้าวปืน ผั กปืม จีนแต้จิ๋วเรียกว่า ขึ่งฉ่าย ฮั่งขึ่น
ฤดูกาล : ตลอดปี
แหล่งปลูก : ทุกภาคทั่วประเทศไทย

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ : เป็นพืชล้มลุก มีกลิ่นหอมฉุนเฉพาะตัว ลำต้นและใบคล่ายผักชีแต่ใบใหญ่กว่า มี 2 ชนิด คือขึ้นช่าย ฝรั่งและขึ่นช่ายจีน
การกิน : ต้นและใบนำมาคั้นน้ำเป็นเครื่องดื่ม กินเป็นผักสดใช้แต่งกลิ่นอาหาร ดับคาวเนื้อ คาวปลา ใส่ในอาหารประเภทยำ และนำมาประกอบอาหารอื่นๆอีกมากมายที่ต้นการความหอม เมล็ดใช้เป็นเครื่องเทศ น้ำมันในเมล็ดใช้แต่งกลิ่นเครื่องดื่ม เหล้า ลูกกวาด และขนมหวาน

สรรพคุณทางยา : ต้นและใบ มีน้ำมันหอมระเหยและมีกลัยโคไซด์อะปิอิน ให้ประโยชน์ทางด้านการรักษาบำบัดดังนี้ น้ำมันหอมระเหย ช่วยขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้ ลดอาการจุกเสียด บำบัดโรคหอบหืด โรคไต โรคหลอดลมอักเสบ มีโพแทสเซียม ทำให้หลอดเลือดขยายตัวช่วยลดความดันโลหิตสูงได้ โดยไม่มีผลต่อหัวใจ นอกจากนี้ยังมีฤทธิ์ลดปริมาณอสุจิ ราก ใช้เป็นยาขับปัสสาวะ รักษาโรค ปวดข้อ ใช้เป็นยาขับลม ยาระงับประสาท ยารักษาโรคหืดและหลอดลมอักเสบ
คุณค่าอาหาร : ขึ้นฉ่าย 10 กรัม ให้พลังงาน 13 กิโลแคลอรี ประกอบด้วยโปรตีน 1.6 กรัม ไขมัน 0.5 กรัม คาร์โบไฮเดรต 0.5 กรัมิ แคลเซียม 151 มิลลิกรัม ฟอสฟอรัส 40 มิลิกรัม ธาตุเหล็ก 13.7 มิลลิกรัม วิตามินบี1 0.04 มิลลิกรัม วิตามินบี2 0.18 มิลลิกรัม ไนอะซิน 0.6 มิลลิกรัม วิตามินซี 34 มิลลิกรัม เบต้า-แคโรทีน 230.27 ไมโครกรัม เส้นใย 2.7 กรัม

แหล่งที่มา : แสงแดด . ผัก 333 ชนิด คุณค่าอาหารและการกิน . กรุงเทพฯ : แสงแดด , 2548 .